Slaap en rust

Waarom slaapmedicatie zelden de oplossing is

Slaapmiddelen verkorten de tijd die u wakker ligt met gemiddeld een bescheiden aantal minuten en verlengen de slaap beperkt, terwijl ze de structuur van de slaap veranderen: minder diepe slaap en minder droomslaap. U slaapt langer, maar niet noodzakelijk beter, en het gevoel van uitgerust zijn blijft vaak achter bij de verwachting.

Daar komt gewenning bij. Na enkele weken neemt het effect af, terwijl het lichaam zich wel heeft aangepast; stoppen geeft dan tijdelijk juist slechtere nachten, wat gemakkelijk wordt gelezen als bewijs dat het middel nodig is. Zo ontstaat langdurig gebruik zonder dat iemand daarvoor heeft gekozen.

De risico's zijn concreet: sufheid overdag, verminderde reactiesnelheid in het verkeer, geheugen- en concentratieklachten, en bij ouderen een duidelijk verhoogd risico op vallen en heupfracturen. In combinatie met alcohol of met andere dempende middelen neemt dat toe.

Daarom is de vraag bij slapeloosheid niet welk middel u neemt, maar wat de slaap verstoort. Aanhoudende slapeloosheid is bijna nooit een op zichzelf staand probleem: piekeren, stress, pijn, een depressie, alcohol, ploegendienst, slaapapneu en rusteloze benen zitten er vaak achter.

Cognitieve gedragstherapie bij insomnie

Cognitieve gedragstherapie bij insomnie, afgekort CGT-i, is in de Nederlandse richtlijnen de eerste keuze bij aanhoudende slapeloosheid. Het effect is bij aanvang vergelijkbaar met dat van een slaapmiddel en houdt in tegenstelling daartoe ook na afloop aan, zonder bijwerkingen en zonder gewenning.

De behandeling bestaat uit een aantal onderdelen. Slaaprestrictie beperkt de tijd in bed tijdelijk tot de tijd die u werkelijk slaapt, waardoor de slaapdruk toeneemt en de slaap compacter wordt. Stimuluscontrole herstelt de koppeling tussen bed en slaap: alleen naar bed als u slaperig bent, eruit als u langer wakker ligt, en het bed niet gebruiken voor werken, televisie of piekeren. Daarnaast komen ontspanningsoefeningen, een piekerkwartier eerder op de avond en het bijstellen van gedachten over slaap aan bod.

De eerste weken kosten moeite: slaaprestrictie maakt u aanvankelijk vermoeider. Dat hoort erbij en is de reden dat begeleiding helpt.

Toegang loopt via de huisarts of de praktijkondersteuner geestelijke gezondheidszorg. Er zijn ook begeleide online programma's. Vraag ernaar, want deze behandeling wordt minder vaak aangeboden dan de effectiviteit rechtvaardigt.

Slaaphygiëne die werkelijk verschil maakt

Adviezen over slaaphygiëne worden vaak als lijstje afgeraffeld, terwijl enkele punten er echt toe doen. Het belangrijkste is een vast opstatijd, elke dag, ook in het weekend en ook na een slechte nacht. Uitslapen om te compenseren verschuift het ritme en maakt de volgende nacht moeilijker.

Daglicht in het eerste uur na het opstaan zet de biologische klok gelijk; in de Nederlandse winter helpt naar buiten gaan meer dan welke app dan ook. Cafeïne heeft een lange werkingsduur, dus na het middaguur beperken. Alcohol laat u sneller inslapen maar fragmenteert de tweede helft van de nacht en is daarmee een schijnoplossing.

Verder: het bed alleen voor slapen en seks, geen klok kunnen zien vanuit bed, een koele en donkere kamer, en het scherm het laatste uur wegleggen, meer om de prikkeling dan om het licht. Dutten overdag beperkt u tot maximaal twintig minuten en niet na het middaguur.

Beweging helpt de slaap, maar intensief sporten vlak voor het slapengaan werkt bij een deel van de mensen averechts. Probeer aanpassingen twee tot drie weken voordat u concludeert dat ze niets doen.

Melatonine: wat weten we?

Melatonine is geen slaapmiddel maar een tijdsignaal. Het hormoon vertelt het lichaam dat de nacht begint, en het werkt daarom vooral wanneer het ritme verschoven is: bij een verlaat slaapfase-syndroom, bij ploegendienst en bij een jetlag na reizen over meerdere tijdzones.

Bij klassieke slapeloosheid, waarbij het ritme normaal is maar de slaap niet komt, is het effect klein: gemiddeld iets sneller inslapen, zonder veel invloed op doorslapen of op hoe uitgerust u zich voelt.

Het tijdstip doet er meer toe dan de hoeveelheid. Een lage dosering enkele uren voor de gewenste bedtijd is effectiever dan een hoge dosering vlak voor het slapengaan, waarbij een te late of te hoge inname het ritme juist verder kan verschuiven. Lage sterkten zijn in Nederland zonder recept verkrijgbaar; hogere sterkten en preparaten met gereguleerde afgifte zijn receptplichtig.

Let op wisselwerkingen. Fluvoxamine remt de afbraak van melatonine sterk, en ook roken, cafeïne en orale anticonceptie beïnvloeden de bloedspiegel. Gebruik het niet zomaar langdurig en niet bij kinderen zonder overleg met een arts. Bij aanhoudende klachten is het gesprek over de oorzaak zinvoller dan een hogere dosering.

Benzodiazepinen en zolpidem: waarom wij deze niet voorschrijven

Temazepam, oxazepam, lorazepam, diazepam, nitrazepam, zolpidem en zopiclon schrijven wij niet voor. Ook niet als herhaling van een lopend recept, en ook niet in een lage dosering.

Daar zijn twee redenen voor, en ze staan los van elkaar. De eerste is juridisch: verdovende middelen en psychotrope stoffen zijn uitgesloten van het grensoverschrijdende recept op grond van artikel 11, lid 6 van richtlijn 2011/24/EU. Deze middelen vallen in Nederland bovendien onder de Opiumwet, met eigen regels voor voorschrijven en afleveren. Let op: de Nederlandse aanduiding op de verpakking zegt daar niets over; de klasse van de stof is bepalend, niet de categorie op het doosje.

De tweede reden is inhoudelijk. Deze middelen zijn bedoeld voor kortdurend gebruik met nauwe opvolging, vanwege gewenning, afhankelijkheid, sufheid overdag, geheugenklachten, valrisico bij ouderen en effect op de rijvaardigheid. Dat vraagt om herhaald persoonlijk contact met een arts die u kent en die kan meekijken bij het afbouwen. Een beoordeling op afstand kan dat niet waarmaken, en doen alsof van wel zou u een slechte dienst bewijzen.

Gebruikt u zo'n middel al langer en wilt u minderen, ga dan naar uw huisarts. Afbouwen in kleine stappen met een schema werkt aantoonbaar beter dan zelf stoppen, en abrupt staken na langdurig gebruik kan gevaarlijk zijn.

Andere middelen die worden geprobeerd

Sederende antihistaminica zoals promethazine en difenhydramine zijn in bepaalde vormen zonder recept verkrijgbaar en worden vaak als onschuldig gezien. Ze maken slaperig, maar het effect neemt binnen enkele dagen af en ze geven een suf gevoel de volgende ochtend. Bij ouderen zijn ze afgeraden vanwege verwardheid, plasklachten en valrisico.

Kruidenpreparaten met valeriaan, passiebloem of hop worden veel gebruikt; het bewijs voor werkzaamheid is zwak en de samenstelling verschilt sterk per product. Onschuldig zijn ze niet per definitie: sint-janskruid heeft veel wisselwerkingen, onder meer met anticonceptie en met antidepressiva.

Soms worden middelen ingezet die daar niet voor bedoeld zijn. Mirtazapine of amitriptyline in lage dosering kunnen in specifieke situaties zinvol zijn, bijvoorbeeld bij een gelijktijdige depressie of bij chronische pijn, maar niet als standaard slaapmiddel. Quetiapine wordt om die reden afgeraden bij slapeloosheid: het geeft aanzienlijke bijwerkingen zonder passende indicatie.

Cannabis of CBD als slaapmiddel valt eveneens buiten dit traject; medicinale cannabis schrijven wij niet voor.

Wanneer naar de huisarts?

Wanneer u minstens drie nachten per week slecht slaapt en daar overdag last van heeft, langer dan drie maanden. Dan is het geen tijdelijke periode meer en is behandeling zinvol, in de eerste plaats met cognitieve gedragstherapie.

Er zijn ook signalen die op een andere aandoening wijzen. Luid snurken met adempauzes, wakker schrikken met een benauwd gevoel en overdag in slaap vallen passen bij slaapapneu, wat gevolgen heeft voor bloeddruk, hart en verkeersveiligheid. Onrustige, kriebelende benen die 's avonds opspelen en verbeteren bij bewegen passen bij rustelozebenensyndroom, waarbij ijzergebrek een rol kan spelen. Uitleven van dromen met bewegen of schreeuwen hoort altijd beoordeeld te worden.

Meld het ook wanneer slapeloosheid samengaat met somberheid, angst, gedachten aan de dood, toenemend alcoholgebruik of met pijn. En wanneer u overdag zo slaperig bent dat het uw werk of uw rijgedrag beïnvloedt: dat is een veiligheidskwestie, niet alleen een comfortkwestie.

Wat wij bij slaapklachten wel en niet doen

Wij verstrekken geen slaapmiddelen. Voor benzodiazepinen, zolpidem, zopiclon, gabapentinoiden zoals pregabaline en gabapentine, en voor medicinale cannabis is er bij ons geen aanvraag, geen beoordeling en geen document. Dat is een vaste grens en geen kwestie van meer gegevens aanleveren.

Deze pagina is daarom informatief bedoeld en verwijst u niet door naar een bestelformulier. Voor slapeloosheid is uw huisarts de aangewezen ingang: die kan oorzaken uitsluiten, cognitieve gedragstherapie regelen en, waar dat verantwoord is, kortdurend medicatie overwegen met opvolging.

Wat wij wel doen, is het beoordelen van de voortzetting van chronische medicatie buiten de uitgesloten groepen, bijvoorbeeld bij bloeddruk, schildklier, maagzuur of anticonceptie. Dat gebeurt met een medische vragenlijst en een beoordeling door een arts; er is geen videoconsult en geen telefonisch spreekuur.

Bij acuut gevaar of gedachten aan zelfdoding belt u 112 of neemt u contact op met 113 Zelfmoordpreventie via 0800 0113. Medisch gecontroleerd op 29 augustus 2026 door lek. Damian Wojno, arts ingeschreven in Polen, PWZ-nummer 3211301, artsenkamer in Olsztyn.